Pazar, Kasım 29, 2020

İlkel Beyin

Okuma Süresi: 6 Dakika

Kararlarımızı Etkileyen Faktörler

İnsan yaşamı için en önemli organların başında gelen beyin, kapalı bir duvar içinde hapsolmuş ve sadece nöronlardan oluşan bir et parçası değildir. Neden vücudumuz içinde en korunaklı alanda bulunuyor beynimiz? Çünkü dışarıdan fiziksel bir temas olmaması gereken hayati bir öneme sahip.

Beynin yönetim gücüne yardımcı olan unsurları var. Bunlar 5 duyumuz olan işitme, görme, tatma, dokunma ve koklama duyularıdır. Bu duyulardan beyne iletilen sinyaller beynimizin görevini de yapmasını sağlar. Yani düşünme, karar verme, duyguları yönetme, harekete geçme gibi davranışlara yön verir.

Peki yeni beyin, orta beyin, ilkel beyin, ara beyin, R-Kompleks, alt beyin, üst beyin, korteks, limbik sistem, amigdala gibi kavramlar ve beynin bölümleri bu davranışların hangi aşamasında bizim kararlarımızı etkiliyor? İlkel beyin neresi, korteks neresi?

İlkel beyin aslında en temel ihtiyaçlarımızı karşılayan beyin fonksiyonudur. Yani hayatta kalma, tehlikelerden korunma, savunma, yemek yeme gibi birçok temel ihtiyaçların giderilmesinde karar açısından rol oynayan beyindir.

Bir zürafa yavrusunun doğar doğmaz hayata tutunmak için attığı adımlar, onu belki ömrünün sonuna kadar ayakta tutacak ve yaşama bağlayacaktır. Hem içgüdüsel refleksler, hem de o zürafa yavrusunun ebeveynleri onu doğar doğmaz ayağa kalkması için yönlendirecektir. Birçok canlı türünde de bu böyledir.

 Bir insanoğlunda durum nasıl?  Bir eğitmen, lider, yönetici, coach ya da mentör cesaretlendirici olmalı, motive etmeli, hata yaptığında kişinin cesaretini kırmamalı ve onu doğru yönlendirmeli.  onu ayağa kalkması için fırsat vermeli. Peki bu durum her koşulda böyle mi? 

​Beyin Fonksiyonlarının Gelişimi

          Aşağıda insanoğlunun geçmişinden bugüne ve varoluş mücadelesine; ve bu mücadelede kararlarımızın, seçimlerimizin, sezgilerimizin ve tercihlerimizin bizlere nasıl yön verdiğine, biraz da şuan yaşadığımız hayatın nasıl şekillendiğini içeren örnekler var.

İnsanoğlunun yaklaşık 200 bin yıllık geçmişi var. (Aslında 2 milyon fakat sapiens ırkı için ortalama 200 bin) Bu kadar yıl süreyle insanoğlu ne yapmış dersiniz? Hayatta kalmak için mücadele etmiş. Kime ve neye karşı? Açlığa, barınmaya, doğaya ve saldırgan diğer canlılara karşı. Bu süre boyunca var olmak adına Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisi piramidindeki olanakları elde edebilmek için var gücüyle çalışmış.

İlkel insandan günümüze kadar beyin ve buna bağlık olarak zeka olağanüstü biçimde gelişerek daha fonksiyonel bir hale geldi. Örneğin yakın zamanda bile dedelerimiz ve onların dedeleri tarım ve hayvancılıkla uğraşırken, var olma mücadelesi sürdürürken; şimdi onların birçok torunu bilişsel gelişimlerinden ötürü belki de geleceğe bir köprü kuracak nitelikte zekaya sahipler.

Geçmişten günümüze yapılan birçok savaş da var olmak için karşı tarafı yok etme mücadelesidir. Fakat Günümüzde tamamen yok etmek varoluşun devamlılığı için büyük bir tehlikedir.

Örneğin şehirleşme adına ağaç ve ormanların yok edilmesi, birçok böcek ırkının ve arıların yok edilmesi ya da iş yaşamında rakibi tamamen yok edecek hamleler yapılması gibi… (İş yaşamında rakip olmaması büyüme ve gelişimin önünü kapatır.) Bu doğal bir felakete yol açmaz mı? Yaşam döngüsünün yok oluşuna zemin hazırlamaz mı?

İlkel Beyin (Amigdala)

İlkel beyin nedir sorusunu cevaplamaya devam edelim. İlkel beyin söylemi İngilizcede primitive brain olarak tabir edilir. İçgüdüsel davranıştır. İş hayatında nöropazarlama alanında da karşımıza çıkan bir tabirdir. İnsanoğlu ilk dönemlerinde “ilkel beyin” (sürüngen beyin ya da amigdala) olarak adlandırılan karar verme fonksiyonu ile hareket ederdi.

Bu fonksiyon çok kısa bir zaman diliminde ( Belki 1 saniye ve daha az sürede) bir canlının hayatta kalma, avını yakalama, tehlikeden uzaklaşma gibi hayati kararlar almasında etkiliydi. Beyin fonksiyonlarının evrilmesi ile beraber “korteks” devreye girdi. Korteks kararları daha temkinli, düşünerek, iyi ve doğru olanı bulmak için daha fazla zaman harcayarak kararlar almamıza yaradı.

Fakat işin güzel tarafı şöyle: insanoğlunun var olduğu zamandan bu yana beyinleri evrilip gelişti; hem ilkel beynimizi, hem de korteksi kullanır olduk. Peki hayvanlarda durum nasıl? Hayvanlar sadece ilkel beyinlerini kullanıyor. Eğer korteksi fonksiyonel olarak kullansalardı “Maymunlar cehennemi” filmindeki gibi olurdu. Tüm bunların nedeni nedir? Aşağıda örnekleriyle var.

ilkel beyin

Hızlı Karar Alma Davranışları

Bir hayvan, mesela bir tavşan tehlike sezdiğinde ne yapar? Oradan can havliyle uzaklaşır. İlkel beyin (Sürüngen beyin) derhal oradan uzaklaşmasını söyler. Örneğin kurbağalar akşam ve karanlıkta dışarı çıkar ve avlanır. Çünkü ilkel beyin karanlığa programlanmıştır ve sadece akşam sinek, böcek vs. avlanması gerektiğini söyler.

Oysa kurbağalar korteksi de kullanabilselerdi gündüz daha doyurucu av yakalama şansları olabilirdi. Örnekler daha da çoğaltılabilir. Yani ilkel beyin “Avını derhal yakala ve hiç oyalanmadan derhal oradan kaç..!” prensibi ile hareket eder. Nöropazarlama tekniği olarak da, nöropazarlama ilkel beyin çerçevesi içinde satış ve pazarlama eğitimlerinde yer alır. Şimdi gelelim kortekse:

Korteks

Kortekste (Üst beyin) durum farklıdır. Dur, düşün, doğru karar ver, öfkeni kontrol et ve harekete geç prensibi vardır. İşte insanların günümüzde olağanüstü nitelikte kararlar alması, teknolojinin ilerlemesi, iş hayatında başarılı olması, hayatı kolaylaştıran ve rakibini alt edecek hamleler yapabilmesi buna bağlıdır.

Ormanda tek başına gezintiye çıkan bir doğa tutkununun karşısına bir ayı çıktığını düşünelim. Hemen oradan kaçarsa ayının onu yakalama ihtimali çok yüksektir. Çünkü ayılar genellikle insanlardan daha hızlı koşar. Fakat sakin olup beklemesi, ayının yüksek ihtimalle bir süre sonra ona hiç zarar vermeden oradan ayrılmasına neden olur.

İşte ormandaki bu adama “Hemen kaç!” diyen ilkel beyin; “dur, sakin ol, hareket etme, derin ve sakin nefes al, bir süre sonra ayı sana zarar vermeden gidecek” diye telkin eden ise kortekstir. Yani üst beyin bu kararı alır.

Aslında hem ilkel beynimizi (Sürüngen beyin) , hem de korteksi (Üst beyin) doğru ve zamanında kullanabilmek bizleri iş hayatında, okul hayatında ve kararlar aldığımız birçok tercihimizde var olmamızı, güçlü olmamızı ve büyümemizi sağlar. İlkel beyin (Amigdala) bu yönüyle önemlidir ve doğru zamanlarda fayda sağlar.

Özellikle iş yaşamımızda doğru zamanda ilkel beynimizi mi, yoksa korteksi mi kullanmamız gerektiğini kavrayabilmek çok önemli. Bununla beraber biraz da ilkel beyin ve korteksi bir arada kullanabilmeyi beceren insanların dünyamızda neden geniş bir coğrafyada, iklimde ve ortamda yaşamlarını sürdürebilme becerilerinin olduğuna bakalım:

Yaşam Becerileri

Biz insanlar aslında tümüyle aciz ve dışa bağımlı doğarız. Yürüyene kadar aylar geçer, konuşana kadar belki iki yıl… Kendi başımızın çaresine bakmak için yıllar geçer ve bu süreye kadar çevremize bağımlı kalırız.

Oysa hayvanlara bakınca mesela balıklar doğumdan hemen sonra yüzmeye başlar, geyikler, zürafalar, zebralar birkaç saat içinde ayakta durmayı becerirler ve hatta koşabilirler. Bu durum aslında insanlar ile kıyaslandığında avantaj gibi görünse de önceden programlanmış içgüdüleri onları belirli bir alana hapseder.

Mesela bir aslanı düşünelim; doğumdan hemen sonra bir aslan yavrusu hiçbir karasal iklimin olmadığı kutuplarda varlığını sürdürebilir mi? Bir deniz ahtapotu varlığını bir nehirde ya da gölde ne kadar süre devam ettirebilir? Bir albatros deniz kıyısının olmadığı topraklarda ne kadar dayanabilir?

Dolayısıyla doğar doğmaz içinde bulunduğu iklime adapte olan bir hayvanın o bölgeden çıkartıldığında varlığını sürdürmesi çok zordur. Oysa insanlar programlanmış bir içgüdüsel davranış göstermese de birçok coğrafya, iklim ve ortamda yaşama becerisini devam ettirir.

Kutuplarda doğan bir bebek Afrika’da da büyüyebilir, bir ada ikliminde doğan bebek büyük bir şehirde de gelişimini tamamlayabilir. Tüm bunların olasılığı aslında ilkel beyin ve korteksi doğru kullanabilmemiz ile alakalıdır.

İlkel Beyin Sendromu

Korteks (Üst beyin) analitik davranışları, ilkel beyin (Alt beyin, amigdala, sürüngen beyin, R-Kompleks) ise duygusal davranışları harekete geçirir. Her ikisini de doğru biçimde kullanabilmek önemlidir. Bu durum yaşam becerilerine yüksek bir fayda sağlar. Sürüngen beynimizin bizi esir alıp tüm birçok davranışımıza yön vermesi de sürüngen beyin sendromu olarak adlandırılır.

Sürüngen beyin sendromu kişiyi sosyal hayattan koparacak noktaya getirebilir. Şüphe, akıl tutulması, kaygı ve korku dolu davranışlara sürükleyebilir. İlkel beyin davranışlarını kontrol etmek tarihin bir çok aşamasında da var olmuştur. Ayrıca R-Kompleks olarak adlandırılan kavram aslında sürüngen beyin bölgesidir.

R-Kompleks ile davranışları kontrol altına alabilmek, aslında sürüngen beyin bölgesini kontrol ederek mantıklı düşünmeyi baskılamak olarak tabir edilebilir. Buna R-Kompleks etkisi denir. R-Kompleks etkisi ya da R-Kompleks sendromu bazen mantıklı düşünen insanların “Akıl tutulması” olarak tabir edilen davranışlarını ifade edebilmek için de kullanılır.

İlkel Beyin ve Korteks Refleksi

Doğar doğmaz boş bir tablet gibi olan beynimiz sonradan yaşamsal beceriler geliştirir, öğrenir ve algılar ile şekillenir. Sonra nöronların olağanüstü etkileşimi ile bu becerileri ve öğrenimleri geçmişten geleceğe taşır. İşte bu nedenle öğrenerek gelişimini sürdüren insan, şartlar ne olursa olsun içinde bulunduğu ortama uyum sağlar ve  yaşamını sürdürür.

Aşağıdaki iki fotoğrafa bir bakalım. İlk fotoğrafta ani ve hızlı bir karar alma sonrası harekete geçen ve avını yakalayan bir davranış var. Yani ilkel beyin refleksi var. Fakat avını yakaladıktan sonra bir yok oluş resmedilmiş. İkinci fotoğrafta ise hızlı karar veren ama hedefine ulaştıktan sonraki durumu da düşünen bir davranış var. Yani korteks refleksi var. Birinde yok oluş, diğerinde varoluş…

İlkel beyin hızlı kararlar almayı, korteks ise bu kararlar sonrası neler olabileceğini anlamayı ifade eder:))

Bu yazımızı beğendiyseniz geleceği yakalamak adlı yazımıza da göz atabilirsiniz.

Mutlu bir gün dileriz…

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz

Most Popular

MENTAL BARİYER KALIPLARI

Mental bariyer nedir? Zihinsel engelleri aşmak kolay mı? Kendimize empoze ettiğimiz ve davranışlarımızı sınırlayan engelleri nasıl yıkarız? Bu soruların cevapları aslında birçoğumuzun yaşadığı, hayatımızda...

Bilge Olmanın İçsel Dünyası

Bilge sözcüğünün terimsel anlamı ve bilgelik olgusunun tanımına bir bakalım mı? Bilgezone olarak konumuz Bilge ve Bilgelik. Bilge ve Bilgelik Nedir? Bilge nedir? Bilge ne anlama...

UTANGAÇLIK DUYGUSUNUN KONTROLÜ

İnsanların bazıları neden utangaç olur? Utangaçlık nasıl bir davranış biçimidir? Gelin utangaçlık nedir? (Shyness) sorularının cevaplarına ve utangaçlığın bilimsel özelliklerine bir bakalım. Utangaçlık, bazı...

Stockholm Sendromu: Katiline Aşık Olmanın Adı

Stockholm sendromu nedir? Stockholm sendromu, rehin tutulan birinin kendisini rehin alan kişi ile yaşadığı diyalog sürecinde ona karşı oluşan duygusal empati ve sempati halidir....

Recent Comments

error: İçerik kopyalanamaz!