Ana Sayfa Davranış Bilimi BEKLENTİ ETKİSİ

BEKLENTİ ETKİSİ

Okuma Süresi: 4 Dakika

Beklenti etkisi nedir?

Bireyin belirli bir süre sonra başka insanların ona dair beklentilerine karşılık gelen davranışlar sergilemesine beklenti etkisi ya da Pygmalion etkisi denir.

Bu olgu, sanatta, bilimde ve mitolojide farklı boyutta işlenmiştir. Sosyal psikolojide gerçekçi olmayan bir durumun gerçeğe dönüşme hali olarak adlandırılır. Rosenthal etkisi, Pygmalion etkisi ya da beklenti etkisi olarak da tabir edilen bu yaklaşıma gelin hep beraber bir göz atalım.

Başınıza gelen bir olaya dair: “Tam da bunun olmasını istiyordum!” ya da “Korktuğum şey başıma geldi!” şeklinde durumlarla karşılaşıyorsanız bu yazımıza bir göz atmanız faydalı olacaktır.

Maruz kalınan durumdan kaçınma, kaçma çabalarının sonuçlanmadığı, sonraki ve buna benzer süreçler için de: “Nasıl olsa başaramıyorum, mümkün değil, olmuyor.” şeklindeki kabullenişlerin öğrenilmiş çaresizlik olduğunu bu yazımızda aktarmıştık.

Bazı durumlar herhangi bir öğrenilmiş çaresizlik için, elimizde olmayan nedenlerden dolayı inandığımız bir şeyin gerçekleşmesine fark etmeden kendimizi hazırladığımız “kendini gerçekleştiren kehanet” kavramıyla açıklanır. Böylelikle buna göre de davranış sergileriz. Bu durum şöyle de açıklanabilir:

Bir şeyin olmasına çok inanarak o şeyin olmasına imkan verebilecek davranışlar sergilenmesi şeklinde düşünülebilir. Bu durum olumlu bir şey de olabilir, olumsuz da…

Pygmalion Etkisi ve Kendini Gerçekleştiren Kehanet

Antik Yunan mitolojisinden heykeltıraş Pygmalion’u ve onun ismiyle literatüre giren “Pygmalion etkisi, sosyolog Robert King Merton tarafından ortaya atılan “Kendi kendini gerçekleştiren kehanet” temeline dayanır. Yapılan araştırmalar, diğer insanlar hakkında beklenti içinde bulunan kişilerin, bu beklentiler yoluyla başkalarının davranışlarına yön verebileceğini göstermektedir. Pygmalion etkisi (Pygmalion effect, beklenti etkisi), bir bireyin beklentisinin başka bir bireyin davranışları üzerinde güçlü bir etkisi olduğunu anlatmaktadır.

beklenti etkisi

Aslında hikaye şöyledir:

Pygmalion bir gün bir kadın heykeli yapar. Fakat bu kadın heykeli o kadar güzeldir ki Pygmalion yaptığı bu heykele aşık olur. Pygmalion ona büyük bir sevgi besler. Aşkı saplantı haline dönüşür, gözü başkalarını görmez. Bu heykelin adı Galatea`dır. Durumun farkına varan ve Pygmalion’un bu haline oldukça acıyan güzellik ve aşk tanrıçası Afrodit de Pygmalion’un yaptığı bu heykele can verir, Pygmalion’un kendi heykeliyle yaşamasını sağlar. Bu olay bir “kendini gerçekleştiren kehanet” (self-fulfilling prophecy) olgusuna örnektir. Yani Pygmalion, kendi yaptığı heykeline aşık olmuş ve onu o kadar çok sevmiştir ki beklentisi gerçek olmuştur. bu durum “Pygmalion etkisi” olarak ifade edilmenin yanı sıra “beklenti etkisi” olarak da ifade edilir.

Akıllı Hans

Buna yönelik, olmayan bir durumun gerçeğe dönüşme biçimi (Self fulfilling prophecy) olarak tanımlanan bu teori, ilk defa 1911 yılında bir Alman araştırmacının bir at üzerinde yaptığı deneylerle bilimsel zemine oturtulmuştur.

Şöyle ki:

Wilhelm Osten 1900’lü yılların başında atların sayısal işlemleri (Toplama, çıkarma gibi) yapabileceğini düşünerek kendine bir at satın aldı. Bu atı çalıştırarak eğitmeye başladı. At o kadar başarılıydı ki, Wilhelm ona “Akıllı Hans” ismini koydu.Atın kafasını bir defa sallaması “evet” anlamına, devamlı sağa sola sallaması ise “hayır” anlamına gelmekteydi. Sayısal işlemlere yönelik soruların sonuçlarına ise ön ayağını yere vurarak ifade ediyordu.

Bunun oldukça ilgi çekici ve araştırılması gereken bir konu olduğunu düşünen Dr. Pfungst , Akıllı Hans`ın gizemini ortaya çıkarabilmek için bir deney yaptı. Dr. Pfungst atın eğiticisini bir perde ile örttü. Atın ayağını yere vurmaya başlaması ile beraber atın tüm dikkatini eğiticisinin başına yoğunlaştırdığını tespit etti. Akıllı Hans’ın ayak vuruşları doğru yanıta geldiğinde, eğitimcisinin tepkisizmiş gibi görünen vücudu ata, bir biçimde durması için sinyal gönderiyordu. Fakat eğiticisinin başını göremeyen Akıllı Hans doğru yanıttan sonra ayağını yere vurmaya devam ediyordu. Böylelikle Dr. Pfungst, Akıllı Hans’ın yeteneğinin sırrını ortaya çıkarmış oldu.

beklenti etkisi
Akıllı Hans

Akıllı Hans olayından yaklaşık 50 yıl sonra beynimizin bir çeşit dalga ya da sinyal ürettiği keşfedildi. Buna E (expectancy – beklenti) dalgaları – sinyalleri adı verildi. Tepkilerimizin izini süren araştırmacılar E dalgalarıyla tanıştı. Böylelikle akıllı Hans`a iletilen E dalgaları ona ne yapması gerektiğini söylüyordu. İşte bu durum bir nevi beklenti etkisi yaratarak karşımızdakine ne yapması gerektiğini, nereye kadar ilerlemesi gerektiğini, hedefe ulaşması için neler başarabileceğini kanıtlar nitelikte.

Öğrenciler ve Beklenti Etkisi

Beklenti etkisi kapsamında bazı deneyler de yapılmıştır. Buna örneklerden biri de Robert Rosenthal ve Lenore Jacobson’ın yaptığı araştırmadır. Böylelikle beklenti etkisi bilimsel olarak da kanıtlanır. İlkokul öğrencilerinden bir grup ve öğretmenlerinin olduğu deneyde, öğrencilere yılın başında bir IQ testi yapılır ve öğretmenlere sınıftaki öğrencilerin 5’te 1’inin yüksek IQ’lü olduğu iletilir. Fakat araştırmanın daha sağlıklı ve gerçekçi olması için, öğretmenlere söylenen bu öğrenciler, IQ’ları düşük ya da yüksek olmasına bakılmadan rastgele seçilir.

Yıl sonunda ise öğrencilerin hepsinin IQ’larında artış görülür ve bununla birlikte ilk başta yüksek IQ’lü olan öğrencilerin IQ’larında da daha fazla bir artış gözlenir. Bunun nedeni ise öğrencilerin yüksek zekaya seviyesine sahip olduğunu düşünen öğretmenlerinin, farkında bile olmadan bu öğrencilerden daha fazla şey yapmalarını beklemeleri ve bu duruma yönelik de yüksek zekaya sahip olarak düşündükleri bu öğrenciler için yüksek hedef belirlemeleri olmuştur. Yani bir bireyden beklenti ne kadar fazlaysa o beklentiyi gerçekleştirme yönünde daha fazla gayret gösteriliyor.

Potansiyelin Ortaya Çıkarılması

Bir ekip çalışmasında da bu durum böyledir. Ekip lideri çalışanların potansiyellerini ortaya çıkarıp onlara daha fazla şey yapabileceklerini inandırdığı zaman, başarı ve hedeflerin gerçekleştirilebilme ihtimali artar. Bunun yanı sıra beklenti etkisi etrafımızdaki insanlarla ne kadar çok zaman harcarsak onlara benzeme ihtimalini de o kadar çok arttırma etkisi olarak da düşünülebilir. Çünkü bireyden beklenen şey onlar gibi olma halidir. Yüksek zekaya sahip bireylerle zaman geçirmek ile düşük seviyedeki bireylerden alınan ders arasında gelişim açısından büyük farklar olacaktır.

Aslında beklenti etkisi kendimizden de beklentimizi yüksek tutmamızı sağlayan faktörlerdendir. Hedeflerini yüksek tutan, daha uzağı hedefleyen, daha büyük başarılar için çaba gösteren bireyler beklenti etkisi çerçevesinde daha başarılı sonuçlar elde edeceklerdir.

Beklenti Etkisi ve Bazı Örnekler

  • Yabancı dil dersini hiç sevmeyen bir öğrenci, ne kadar uğraşırsa uğraşsın yabancı dil sınavından düşük puan alacağını kafasına koyduğu için çalışmayacak ve bu çalışmama davranışı yüzünden düşük puan almasını gerçek hale dönüştürecektir.
  • Bir şirkette işe yeni başlayan personel, ortada hiçbir neden yokken kendisinden hoşlanmadığını düşünen biri, bu personele karşı düşüncesinden dolayı sıcak davranmayacak ve bu davranış hali personelin ondan gerçekten de hoşlanmamasına sebep olacaktır.
  • Bir iş başvurusuna hazırlanan birey, daha önceki iş başvurularının olumsuz sonuçlanması nedeni ile, şimdi başvurduğu işe de “zaten olmayacak” düşüncesiyle özensiz bir şekilde gidecek ve bu özensizliği de kendisinin işe alınmamasına neden olacaktır.

Bu yazımızdan sonra Çaresizliği öğrenmek adlı yazımıza göz atabilirsiniz.

Keyifli bir gün dileriz.

Kaynaklar:

https://tr.wikipedia.org/wiki/Ak%C4%B1ll%C4%B1_Hans

Gönüllü yazarımız olmak için lütfen tıklayınız!

bilgezonehttps://bilgezone.com
Bilim, kişisel gelişim, eğitim başta olmak üzere birçok özgün içeriğe sahip Bilgezone, "Türkiye`nin bilge sitesi" sloganı ile yayın hayatına başlamıştır. Bunun için asıl amacımız kaliteli ve faydalı içerik oluşturarak okuyucularımıza katkı sunmaktır. Saygı ve sevgiler...

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz

Most Popular

CORONA VE İSTİFÇİLİK DAVRANIŞLARI

İstifçilik nedir? Nesneleri, objeleri, eşyaları ihtiyaç olmamasına rağmen biriktirme, istif etme, stoklama davranışına istifçilik denir. Aynı zamanda bu eşyaları saklama ve biriktirme...

DEĞERLİ OLMANIN KARŞILIĞI

Değerli olmak, önemli olmak, değerli hissetmek... Bir şeyin önemi neye göre, kime göre belirlenir? Değer dediğimiz kavram nasıl bir anlayış içerisinde kendini...

DİJİTAL İÇERİK YÖNETİMİ

Dijital içerik (Digital content) yönetiminde dijital olarak tüketilen içeriklerin kişisel gelişim, olaylara bakış açısında yeni perspektifler oluşturması gibi durumlara katkısı oldukça büyüktür....

SALGIN PSİKOLOJİSİ NOTLARI

SALGININ AKIL SAĞLIĞINA ETKİLERİ Akıl sağlığı ve salgın psikolojisi nasıl bir yere doğru ilerliyor? Salgın psikolojisi ile yaşamaya...

Recent Comments

error: İçerik kopyalanamaz!